به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، کمترشناخته‌شده و گاه مغفول‌مانده موجود در گنجینه آرشیوی این سازمان طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی می‌کند.

پنجمین شماره این مجموعه به معرفی یکی از اسناد قدیمی موجود در آرشیو ملی ایران اختصاص دارد؛ سندی مربوط به دوره صفویه با عنوان «رقم (فرمان) شاه عباس اول مبنی بر خودداری از دریافت مجدد وجه از رعایای تیول محب‌علی‌بیگ و ابراهیم‌بیگ اورگنجی، طلبکار نبودن غازیان پازوکی، امیرشاهمیر دماوندی و تابینان (مطیعان و فرمانبرداران) وی بابت تنخواه مواجب همراه با صورت تصدیق دفتر غلامان».

تاریخ این سند، ربیع‌الثانی ۱۰۲۲ هجری قمری، مصادف با اردیبهشت یا خرداد ۹۹۲ هجری شمسی است. مهر سند با فاصله از متن در بالای صفحه قرار دارد و سجع آن چنین آمده است:

«بنده شاه ولایت عباس در وسط مهر و حاشیه هم اسامی چهارده معصوم(ع) آمده است.»

طغرای سند با عبارت «فرمان همایون شد» در خط نخست آمده و با مرکب سرخ نوشته شده است؛ امری که آن را از بقیه متن متمایز می‌کند.

این سند به خط نستعلیق تحریر شده و نثر آن ساده و روان است. فاصله میان سطور، یکنواخت و با اندکی انحنا همراه است که از مهارت کاتب حکایت دارد. در سمت راست کاغذ، پیش از آغاز متن، فاصله‌ای در نظر گرفته شده، اما در سمت چپ، نوشته تا لبه کاغذ امتداد یافته است.

سند مورد بررسی به یکی از ارقام مالی متعلق به دوره صفویه اختصاص دارد و از نظر تاریخی و اداری دارای ارزش بالایی است. محتوای آن اطلاعات مهمی درباره ساختار دیوانی، شیوه اداره تیول و نظام پرداخت مواجب و مقرری در آن دوران در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهد. در نگارش این سند، از اصطلاحات مالی و دیوانی رایج در عصر صفوی استفاده شده است و مطالعه آن می‌تواند در بازسازی نظام مالی ـ اداری صفویه سودمند باشد.

موضوع اصلی رقم، به چگونگی واگذاری تیول به افراد، حدود اختیارات تیول‌داران در دریافت اموال از رعایا و ثبت دقیق دریافتی‌ها مربوط می‌شود. بر اساس مفاد سند، هرگونه وجه یا مالی که از رعایا دریافت می‌شده، باید در دفاتر مالی ثبت می‌شده و در ازای آن، قبضی به رعیت داده می‌شده است تا از دریافت مکرر مواجب جلوگیری شود. این اقدام، نوعی نظارت دیوانی بر عملکرد تیول‌داران و تضمینی برای حقوق رعایا به شمار می‌آمد.

تیول در نظام اداری صفوی نوعی مقرری بود که در قبال انجام خدمات نظامی یا دیوانی به افراد واگذار می‌شد. در دوره صفوی، دو نوع تیول وجود داشت؛ نخست، تیولی که وابسته به مشاغل مهم و رسمی بود و با عزل صاحب‌منصب، به جانشین او انتقال می‌یافت؛ دوم، تیولی که از جانب شاه به‌طور مادام‌العمر به شخص اعطا می‌شد.

بر اساس سند حاضر، تیول مورد نظر از نوع نخست، یعنی تیول موقت، بوده است؛ زیرا در متن سند به قطع تیول فردی به نام محب‌علی‌بیگ اشاره شده و سپس از انتقال آن به دیوان و واگذاری مجدد آن به فردی به نام ابراهیم اورگنجی یاد شده است. با فوت ابراهیم اورگنجی نیز تیول از او بازستانده شده است. این امر نشان‌دهنده سیال بودن برخی امتیازات تیول‌داری در پی شرایط خدمتی یا حیات شخصی صاحب تیول است.

تیول‌داران مجاز بودند وجوه و مالیات سالانه را به‌طور مستقیم از رعایا وصول کنند. در کنار تیول، اصطلاح مالی دیگری با عنوان «تنخواه» نیز در این سند آمده است. واژه «تنخواه» در متون مالی به معنای «حواله سال به سال مواجب» یا «صادر کردن حواله» به کار می‌رفته است. در این سند، پرداخت مقرری غازیان ایل پازوکی، یکی از ایلات کرد ایرانی پشتیبان صفوی، از محل تنخواه دیوانی به آنان یا به تابینان مورد اشاره قرار گرفته است.

در این سند از دفتر غلامان نیز یاد شده است؛ دفتری که از نظر دیوانی، مرجع تأیید و تصدیق پرداخت مواجب به شمار می‌رفته است. بخشی از صورت‌حساب‌های مالی و ارقام مذکور در سند نیز به خط سیاق نگاشته شده‌اند. خط سیاق، خطی تخصصی در امور حسابداری و مالی دیوان بود که مستوفیان و مأموران مالی بر آن تسلط داشتند. از آنجا که امکان تغییر و تحریف در ارقام این خط بسیار کم بوده، از آن برای جلوگیری از دخل و تصرف در حساب‌ها استفاده می‌شده است.

مستوفیان دیوان اعلی نیز مسئولیت تنظیم و نظارت بر امور مالی را بر عهده داشته‌اند. استناد به دفتر غلامان، کاربرد خط سیاق، تنظیم دقیق اطلاعات مالی و تعیین حدود اختیارات تیول‌داران، همگی نشان می‌دهد که دستگاه مالی صفویه از ساختاری منظم، اداری و متکی بر قواعد مشخص برخوردار بوده است.

این سند با شناسه ۹۹۹/۲۹۶۴۳ در آرشیو ملی ایران به ثبت رسیده است.